Moresnet, opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje

  • Written by: Johan Atsma
  • Written on: 7 juli 2016
Book cover
  • Philip Dröge
  • Non fictie
  • Vaals

Het drielandenpunt op de Vaalserberg. Wie kent het niet. Misschien ben je ooit wel eens met je ouders wezen kijken. Of met een schoolreisje. En dan kun je zo leuk op de foto worden gezet met je ene been in Duitsland en het andere in Belgie, terwijl Papa met zijn fototoestel in Nederland staat. Of een andere gewenste variant.

 

Wat veel mensen niet weten en ik tot voor kort ook niet, is dat het ooit het vierlandenpunt was. De cirkel met taartpuntjes bij die mooie grenspaal had nog een smal taartpuntje erbij: Neutraal Moresnet. Van het bestaan van dat landje had ik wel eens gehoord, ik heb meen ik ook wel een oude grenspaal gezien in het bos ten zuiden van Vaals tijdens een rugzaktocht richting de Hoge Venen. Het had iets te maken met een zinkmijn aldaar die eind negentiende eeuw werd geexploiteerd. Maar verder reikte mijn kennis niet. Tot voor kort, het boekenweek essay van 2016 is er aan gewijd en kortgeleden werd er ook dit  boek over uitgegeven.

 

Nadat Napoleon was verslagen bij Waterloo was het tijd om nieuwe grenzen vast te stellen. Pruisen en het koninkrijk der Nederlanden (toen nog inclusief Belgie) maakten de dienst uit. Die grenzen, die kwamen er wel. Alleen dat stukje onder Vaals leverde problemen op. In het bos aldaar lag een zinkmijn en door een  belg uitgevonden nieuwe techniek om  zink uit het gesteente te winnen, had die mijn grote potentie.

Pruisen had zijn eigen florerende zinkmijn en had geen behoefte aan een concurrent en het koninkrijk der Nederlanden zag er wel brood in. Dus die onderhandelingen liepen spaak. Zo spaak dat een beslissing werd uitgesteld en het gebied rondom de zinkmijn een voorlopige neutrale status kreeg. Een klassieke politieke oplossing: als je er niet uit komt, schuif je het nog even voor je uit! Dat werd dus Neutraal Moresnet en het  ontwikkelde zich al snel als een smokkelaarsstaatje en toevluchtsoord voor dienstweigeraars en ander ongeregeld goed. Die toestand duurde uiteindelijk iets meer dan honderd jaar tot 1920. In de tussentijd had Belgie zich dan ook nog van het koninkrijk der Nederlanden afgescheiden. Neutraal Moresnet werd een deel van Belgie maar die zinkmijn was toen al uitgeput.

 

 

Hoe het allemaal precies loopt, wordt prachtig uit de doeken gedaan in het boek  “Moresnet, opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje”  van Philip Dröge.

 

 

Reden genoeg om eens ter plaatse poolshoogte te nemen met het boek onder de arm. Maar ach, het is ook gewoon vakantie dus een historisch verantwoorde zoektocht komt er niet van. Bij het drielandenpunt staat wel een bordje dat verwijst naar het voormalig vierde landje maar verder kom je bij mijn weten niets tegen dat direct en openlijk verwijst naar de ietwat bizarre historie van een vergeten landje. Op deze prachtige zonnige dag rijden we gewoon maar door over het asfalt van de Vaalserberg Belgie in. Kijken of er nog iets te zien valt. Dus op weg naar Moresnet-Chapelle. Dat lag ooit binnen het gebied dat de vorm had van een langgerekte driehoek met de lineaal op de kaart uitgezet. Kelmis was de hoofdstad en je had iets buiten de driehoek ook nog Neu Moresnet.

 

 

Moresnet-Chapelle is een typisch Belgisch oord. Grijs van kleur, ietwat onoverzichtelijk van opzet met een diversiteit aan huizen waar lang niet altijd architectuur aan ten grondslag lag. Een kroeg op het kerkplein en een kleine parkeerplaats op het pleintje. Het pleintje wordt opgefleurd met een boeket vlaggemasten waaraan wapperend de Duitse, Belgische, Hollandse en Europese vlaggen. Waarlijk een terechte plek voor dit internationaal vertoon. We zetten er de auto neer om wat te gaan slenteren en eens te kijken wat we aantreffen.  Naast de kerk wordt verwezen naar de Calvarieberg.

 

Ik heb geen idee wat dat is en denk aan de Cavalerie van het leger van Napoleon of zo. Ik lees duidelijk niet goed wat er staat en een beetje katholiek kan me hierin direct in de goede richting wijzen. Calvaria is de latijnse naam voor Golgotha, de berg waarop Jezus stierf aan het kruis. Tamelijk belangrijk voor welke christen dan ook. We gaan het hek door en in een parkachtige omgeving op een deels door mensenhand aangelegde heuvel is de gang van christus naar het kruis in 14 staties uitgebeeld. De twaalfde statie die christus aan het kruis laat zien is het letterlijke en figuurlijke hoogtepunt van deze rondgang die voor katholieken als een bedevaartsplaats geldt.

 

 

Elke statie is een prachtig door mensenhanden gemaakt grotachtig bouwsel met een centraal relief, bijbehorende teksten en glas in lood, een kaars en wat bloemetjes. Het maakt indruk. Een bejaarde dame in een lange regenjas type amsterdamse Moslimvrouw maar dan in de katholieke variant doet ook de ronde. We treffen haar even later aan in de kapel van de grote kerk naast de Calvarieberg. Daar heerst een ietwat benauwde stilte en treffen we uitsluitend 80plussers aan. Ik voel me als in de wachtkamer van de tandarts en vraag maar niet wie als laatste is binnengekomen. Stilletjes verlaten we de kapel… De dame met de regenjas zien we even later ook naar buiten komen. Ze loopt met haar geelplastic boodschappentasje het dorp in. Haar dagelijkse ommegang? Het kan op deze maandag niet de plichtmatige zondagsactiviteit zijn.

 

 

We pakken de  auto weer en rijden door naar Kelmis. Ook daar een plein, een kroeg en ook nog een supermarkt. Vreemd genoeg zien we de dame met de regenjas ook hier weer lopen. Een wonder? Of goed werkend openbaar vervoer…

 

 

Op de parkeerplaats zie ik een vrouw met een grotendeels weggeslagen aangezicht, één oog rest. Even later staan we bij de kassa in de supermarkt achter een meisje van een jaar of 14 met haar moeder. Het meisje is met nadruk gekleed op het behagen van mannen en haar moeder toont de littekens van een zwaar leven. We zijn weer helemaal terug op Belgische aarde. Van enige oude 19e eeuwse romantiek geen spoor…

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *