Baltische zielen

  • Written by: Johan Atsma
  • Written on: 4 juli 2016
Book cover
  • Jan Brokken
  • non fictie
  • Riga

Twee uur vliegen vanaf Amsterdam, een tijdzone verder,  een stukje met de taxi en je bent er: Riga,  de hoofdstad van Letland. Dat weten veel  mensen nog wel. Maar verder is het toch de ver van mijn bed show voor wat betreft die hoek van Europa. Om onnaspeurbare redenen besluiten Pim en ik er een lang weekend naar toe te gaan.

Ter voorbereiding koop ik “Baltische Zielen” van Jan Brokken. Hij kwam min of meer toevallig in Riga terecht en is vervolgens meerdere keren zijn licht op gaan steken in de Baltische staten. Het boek kwam uit in 2010 en tot mijn verrassing zit er in de druk van 2014 nog een cd bij ook. Merkwaardig. Het zijn allemaal stukken voor viool en piano en een van de componisten ken ik: Arvo Pärt. De andere namen zeggen me niks maar hebben oost-europees aandoende namen. Baltische zielen neem ik aan. Eerst  maar eens lezen.

“Komt die ook daar vandaan?” is een gedachte die me regelmatig overvalt, als ik het boek in duik.  Jan Brokken brengt je in aanraking met een aantal personen die hun wortels hebben in wat we nu de Baltische staten Estland, Letland en Litauen noemen. Drie landjes naast elkaar, ver van hier en zo voel je dat ook. Ver weg maar o zo dichtbij want de rijke historie van cultureel leven brengt de drie staten direct veel dichterbij. Ik noem Sergei Eisenstein, Arvo Part, Mark Rothko, Gidon Kremer, Mariss Jansson, wellicht namen die iets bij je oproepen. Historie die zich kenmerkt door een enerverende hoeveelheid invloeden van buitenaf op  cultureel en politiek gebied gedurende de afgelopen 150 jaar. Invloeden die het beeld zo vullen dat je je afvraagt waar de eigenheid van de Baltische staten eigenlijk te vinden is. Wellicht moet je tot de conclusie komen dat juist die historie de eigenheid heeft bepaald. Het leidde tot een vruchtbare maar ook wel traumatische mengelmoes van oost en west waarover nog wel een paar boeken meer kunnen worden gewijd.

 

Riga is een gemoedelijke stad, besluiten we na twee dagen dwalen in het oude centrum.Die gemoedelijkheid die we ervaren is maar een klein deel van het verhaal, daar kom je wel achter als je het boek van Jan Brokken leest. Er is meer dan genoeg reden een opstandige geest te vormen in Riga…daar zorgde de Sovjetoverheersing vanaf 1941 wel voor. Je kon dat echter maar beter niet  aan de grote klok hangen. Want in het door de communistische partij beoogde  arbeidersparadijs  werd enige afwijking van de gestelde normen niet op prijs gesteld.

De rode draad in Baltische zielen wordt gevormd door al die zielen die opgroeiden in Estland, Letland of Litauen en die zich uit der aard der menselijke ziel niet correct verhielden tot het gewenste Sovjet gemiddelde. Zoals iemand ooit opmerkte: van de cijfermatig gemiddelde mens zul je in het dagelijks leven niemand aantreffen. Brokken schetst in enkele streken een aantal Baltische zielen. Dat boeit en het blijft voor een eenvoudige hollandse ziel moeilijk je voor  te stellen hoe dat nou ging in die Sovjettijd. De angst, de repressie en het vanzelfsprekende  daarvan. Vind je dat terug in Riga? Nee, je loopt rond in een openlucht museum waar de kerkdichtheid extreem is en waar inmiddels de Russisch orthodoxe kerk in al zijn gouden glans is hersteld.  Het museum dat zichzelf heeft omgedoopt tot museum over de onderdrukking is voorlopig gesloten.  Even ruik je aan de sovjettijd als je op het vliegveld ee noude tupolev vliegtuig ziet staan of vanuit de trein naar de kust grauwe flatwijken ziet voorbijschuiven. Die treurige, grijze eenvormigheid die je overal in het voormalig oostblok tegenkomt.  Ook ruik je het verleden in aftandse houten gebouwen. Sommige bewoond, andere in leegstand. Die gebouwen dragen in hoge mate bij tot de couleur locale en vertellen ook over armoede. Hoewel? In Jurmala, de badplaats even buiten Riga wemelt het van prachtige houten villa’s. Daar toont zich de voormalige rijkdom en/of hogere klasse. Wellicht woonden hier die creatieve zielen die zich mits goed aangepast en rolvast een positie wisten te verwerven in de sovjetrepubliek. Dergelijke levensverhalen zijn in het boek van Brokken ruim voorhanden. Van die biografieen moet je het hebben, de stenen in het historische centrum van Riga vertellen niets over de Sovjettijd.

Na ons weekend Riga lees ik thuis verder in Baltische zielen en krijg ik spijt dat ik niet door de buitenwijken ben gaan zwerven om grauwe historie te ervaren in plaats van opgepoetste geschiedenis met een groot gat in het midden. Na het lezen van het boek van Brokken wil ik nog wel eens op speurtocht naar de Sovjettijd in de Baltische staten, voordat alles definitief is uitgegumd.  Op! Hollandse jongens, naar buiten! Wie weet…

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *